ورنیبافی چیست و چه تفاوتی با گلیمبافی معمولی دارد؟
۱۴۰۵/۴/۲۵
از بیرون که نگاه کنید، یک بافنده‌ی ورنی و یک بافنده‌ی گلیم ساده، هردو پشت یک دار نشسته‌اند و دست‌هاشان لابه‌لای تارها در حرکت است. اما اگر از نزدیک و برای چند دقیقه تماشا کنید، یک تفاوت ریتمیک را حس می‌کنید؛ بافنده‌ی ورنی، هر چند ردیف، مکث می‌کند، انگشتانش را دور یک نقطه‌ی مشخص می‌پیچاند و گره کوچکی می‌زند. همین مکث‌های اضافه، کل داستان ورنیبافی است؛ تکنیکی که بیش از هر جای دیگر ایران، در مناطقی مثل عنبران و نمین رواج دارد (بیشتر بخوانید: گلیم عنبران و گلیم‌های اردبیل؛ هویت بافته‌ای گمنام شمال‌غرب ایران).
ورنیبافی چیست؛ تعریف فنی دقیق
ورنیبافی یک تکنیک بافت تخت است که در آن، روی زمینه‌ی بافته‌شده با پود معمولی، بافنده در نقاط مشخصی از طرح، گره‌های تزیینی کوچکی اضافه می‌کند. این گره‌ها همان چیزی هستند که در گلیم ورنی چیست؟ فرق آن با گلیم و گبه به‌عنوان مشخصه‌ی اصلی محصول نهایی معرفی کردیم؛ اینجا اما تمرکز روی خودِ فرآیند بافت است، نه محصول نهایی.
مراحل ورنیبافی؛ از چله‌کشی تا گره نهایی
مثل هر بافته‌ی دیگری، ورنیبافی هم با چله‌کشی (چیدن تارها روی دار) شروع میشود؛ این مرحله تفاوت خاصی با گلیمبافی معمولی ندارد و اصول کلی آن در آموزش چله‌کشی گلیم به زبان ساده توضیح داده شده. بعد از چله‌کشی، بافنده شروع به بافت پود پایه می‌کند؛ دقیقاً مثل یک گلیم ساده.
اینجاست که مسیر جدا میشود: در نقاطی که طبق نقشهی از پیش تعیین‌شده باید نقش تزیینی ظاهر شود، بافنده پود اصلی را متوقف می‌کند، نخ رنگی جداگانه‌ای برمی‌دارد و آن را دور چند تار می‌پیچاند تا یک گره‌ی کوچک و محکم شکل بگیرد. این گره باید دقیقاً هم‌تراز با گره‌های ردیف قبل باشد تا نقش نهایی یکدست و بدون کجی از آب دربیاید؛ کوچک‌ترین اشتباه در شمارش تار، می‌تواند کل ردیف نقش را به‌هم بریزد. بعد از تکمیل گره‌های یک ردیف، بافنده به پود پایه برمی‌گردد و ردیف بعد را از نو شروع می‌کند.
بعد از پایان بافت اصلی، مرحله‌ی پایانی، تکمیل حاشیه و گرهزدن ریشه‌هاست؛ همان کاری که در گلیم ساده هم انجام میشود، اما در ورنی باید با دقت بیشتری بررسی شود که گره‌های تزیینی نزدیک لبه، در حین جمع‌کردن ریشه‌ها آسیب نبینند. بافنده‌های باتجربه معمولاً پیش از قطع نهایی از دار، یک بازرسی کامل روی تک‌تک ردیف‌های نقش انجام می‌دهند تا مطمئن شوند هیچ گره‌ای جا نیفتاده یا شل نشده.
به‌طور خلاصه، مراحل اصلی ورنیبافی از این قرارند:
- چله‌کشی، یعنی چیدن تارها روی دار، دقیقاً مثل گلیمبافی معمولی
- بافت پود پایه، تا رسیدن به نقطه‌ای که طرح تزیینی باید ظاهر شود
- گرهزدن تزیینی با نخ رنگی جداگانه، دقیقاً هم‌تراز با گره‌های ردیف قبل
- تکمیل حاشیه و گرهزدن ریشه‌ها، با بازرسی دقیقتر گره‌های نزدیک لبه
تفاوت ورنیبافی با گلیمبافی معمولی از نگاه یک بافنده
برای یک بافنده‌ی باتجربه، تفاوت اصلی این دو تکنیک در «ریتم» کار است. گلیمبافی ساده، بعد از یادگیری اولیه، به یک حرکت نسبتاً یکنواخت و سریع تبدیل میشود؛ دست‌ها یک الگوی تکراری را دنبال می‌کنند. ورنیبافی اما مدام این ریتم را می‌شکند؛ هر چند ردیف، بافنده باید توقف کند، نقشه را در ذهن یا روی کاغذ چک کند، و با دقت بیشتری گره بزند.
همین توقف‌های مکرر، هم زمان بافت را طولانی‌تر می‌کند و هم تمرکز ذهنی بیشتری میطلبد. بافنده‌ای که در گلیمبافی ساده مهارت کامل دارد، لزوماً نمی‌تواند بلافاصله ورنی هم ببافد؛ مهارت شمارش دقیق تار و حفظ تقارن نقش در طول یک بافته‌ی بزرگ، چیزی است که فقط با تمرین مستقیم روی همین تکنیک به دست می‌آید.
مهارت بالا در گلیمبافی ساده به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند بافنده بتواند بلافاصله ورنی هم ببافد؛ شمارش دقیق تار و حفظ تقارن نقش، مهارتی جداست که فقط با تمرین مستقیم روی خود ورنیبافی به دست می‌آید.
از نظر فیزیکی هم فرقی حس میشود؛ بافنده‌های ورنی معمولاً می‌گویند بعد از چند ساعت کار، انگشتان و مچ دست بیشتر از بافت گلیم ساده خسته می‌شوند، چون حرکت گرهزدن مکرر، فشار متفاوتی نسبت به رد‌کردن یکنواخت پود به عضلات دست وارد می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از بافندگان باتجربه، بافت ورنی را در جلسات کوتاه‌تر اما پرتمرکزتر انجام می‌دهند، نه در نشست‌های طولانی مثل گلیم ساده.
| مرحله | گلیمبافی ساده | ورنیبافی |
|---|---|---|
| چله‌کشی | استاندارد | استاندارد، مشابه گلیم ساده |
| بافت پود پایه | پیوسته | پیوسته، با توقف‌های مکرر برای گره‌زنی |
| ایجاد نقش | تعویض رنگ پود | گره‌زنی تزیینی روی زمینه |
| نیاز به شمارش دقیق تار | کم | زیاد، برای تقارن نقش |
| زمان بافت (هم‌اندازه) | کوتاه‌تر | طولانی‌تر |
«وقتی شاگرد جدید میاد، اول گلیم ساده یادش می‌دم. ورنی رو بعد از چند ماه شروع می‌کنیم، چون اگه شمارش تار دستش نیاد، کل نقش کج از آب درمیاد و باید باز کنه از اول.» — استاد قربان اسدی، بافنده و پژوهشگر بومی میراث بافته‌های منطقه‌ی نمین
ابزار موردنیاز برای ورنیبافی
ابزار پایه‌ی ورنیبافی همان ابزار گلیمبافی معمولی است: دار، دفتین برای کوبیدن پود، قیچی و نخ‌های رنگی. فهرست کامل این ابزار و قیمت تقریبی هرکدام را در وسایل و ابزار گلیمبافی؛ لیست کامل + قیمت بخوانید. تنها تفاوت، نیاز به یک نقشهی شطرنجی دقیقتر برای پیگیری محل گره‌های تزیینی است؛ چیزی که در گلیم ساده، بهخاطر سادگی نسبی نقش، اهمیت کمتری دارد. برای آشنایی با این نقشه‌ها، نقشه ورنیبافی؛ راهنمای تصویری طرح و شطرنجی را ببینید. برای دیدن نسخه‌ی شهری‌تر همین تکنیک در استانی همسایه، ورنیبافی تبریز و اهر؛ میراث هنر آذربایجان شرقی را هم بخوانید.
بسیاری از بافندگان ورنی، جدا از قیچی اصلی برش پود، یک قیچی کوچک و تیز مخصوص کوتاه‌کردن سرنخ‌های گره‌های تزیینی هم کنار دست نگه می‌دارند تا پشت بافته تمیزتر و مرتب‌تر بماند.
چقدر طول می‌کشد ورنیبافی را یاد گرفت؟
یادگیری پایه‌ی گلیمبافی ساده، برای یک شاگرد جدی، معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. ورنیبافی اما بهخاطر نیاز به شمارش دقیق و هماهنگی نقش، معمولاً بعد از تسلط کامل به گلیمبافی ساده آموزش داده میشود، نه هم‌زمان با آن. در سنت شاگردی این منطقه، معمولاً یک بافنده‌ی جوان حداقل یک تا دو فصل بافت گلیم ساده را پشت سر می‌گذارد، پیش از آنکه استادش اجازه دهد روی یک قطعه‌ی واقعی ورنی کار کند.
این توالی آموزشی تصادفی نیست؛ اشتباه در گلیم ساده معمولاً قابل چشم‌پوشی است و در نقش نهایی خیلی دیده نمی‌شود، اما اشتباه در شمارش تار هنگام گره‌زنی ورنی، مستقیماً کجی نقش را رقم می‌زند و اغلب باید بخش زیادی از بافته باز و از نو انجام شود. به همین دلیل، استادکارها ترجیح می‌دهند شاگرد ابتدا دستش کاملاً با نظم تکراری بافت آشنا شود.
در سنت این منطقه، معمولاً دخترها از سنین نوجوانی، کنار مادر یا مادربزرگ‌شان بافت را شروع می‌کردند؛ اول با کارهای ساده مثل کمک در چله‌کشی یا کوبیدن پود، و بعد به‌تدریج مسئولیت بافت ردیف‌های ساده‌تر به آن‌ها سپرده می‌شد. رسیدن به مرحله‌ای که یک شاگرد اجازه پیدا کند تنهایی روی نقش تزیینی ورنی کار کند، معمولاً نشانه‌ی رسمی از مهارت‌یافتگی او در چشم خانواده و همسایگان محسوب می‌شد؛ نوعی گذر نمادین از یادگیرنده به بافنده‌ی کامل.
آیا میشود ورنیبافی را در خانه یاد گرفت؟
با یک دار کوچک و صبر کافی، آشنایی اولیه با اصول ورنیبافی در خانه هم ممکن است، هرچند رسیدن به سطح حرفهای بدون راهنمایی مستقیم یک استادکار دشوارتر از گلیمبافی ساده است. اگر به یادگیری بافت دستی در منزل علاقه دارید، قالی‌بافی در منزل؛ از سرگرمی تا درآمد نقطه‌ی شروع خوبی برای آشنایی با اصول کلی‌تر است، پیش از آنکه سراغ تکنیک تخصصی‌تر ورنی بروید.
پیشنهاد عملی برای علاقه‌مندان خودآموز، شروع با یک قاب کوچک و یک نقش بسیار ساده (مثلاً فقط چند نقطه‌ی تزیینی پراکنده، نه یک طرح هندسی پیچیده) است؛ این کار اجازه می‌دهد حس گرهزدن و شمارش تار را بدون فشار روانی تکمیل یک قطعه‌ی بزرگ تجربه کنید. بسیاری از کارگاه‌های صنایع‌دستی در شهرهای بزرگ هم، در سال‌های اخیر، دوره‌های کوتاه‌مدت آشنایی با تکنیک‌های بافت سنتی از جمله ورنی برگزار می‌کنند که می‌تواند نقطه‌ی شروع مناسبی باشد.
سوالات متداول
ورنیبافی چه فرقی با گلیمبافی معمولی دارد؟
ورنیبافی علاوه بر بافت پود پایه، نیازمند گرهزدن تزیینی دقیق در نقاط مشخص نقش است که زمان و مهارت بیشتری میطلبد.
آیا یادگیری ورنیبافی سختتر از گلیمبافی است؟
بله؛ بهخاطر نیاز به شمارش دقیق تار و حفظ تقارن نقش، معمولاً بعد از تسلط به گلیمبافی ساده آموزش داده میشود.
چه ابزاری برای ورنیبافی لازم است؟
ابزار پایه مشابه گلیمبافی معمولی است؛ تنها تفاوت، نیاز به نقشهی شطرنجی دقیقتر برای پیگیری نقش است.
آیا میشود ورنیبافی را خودآموز یاد گرفت؟
آشنایی اولیه ممکن است، اما رسیدن به سطح حرفهای بدون راهنمایی مستقیم یک استادکار دشوارتر از گلیمبافی ساده است.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو به‌عنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها