ورنی‌بافی تبریز و اهر؛ میراث هنر آذربایجان شرقی

ورنی‌بافی، آن‌طور که پیش‌تر در گلیم عنبران و گلیم‌های اردبیل دیدیم، هنری است که ریشه‌اش را باید در کل حوزه‌ی شمال‌غرب ایران جست‌وجو کرد، نه فقط یک روستا یا حتی یک استان. برای آشنایی کامل با خود این تکنیک، پیش از خواندن این مقاله، گلیم ورنی چیست؟ فرق آن با گلیم و گبه را هم ببینید. تبریز و اهر، در استان آذربایجان شرقی، دو مرکز مهم دیگر این تکنیک‌اند؛ هرکدام با لهجه‌ی بصری خودشان.

چرا ورنی‌بافی به تبریز و اهر هم رسیده؟

مرز اداری استان‌ها، به‌ندرت مرز واقعی فرهنگ‌هاست. اردبیل و آذربایجان شرقی، قرن‌ها همسایه‌ی نزدیک هم بوده‌اند؛ چند وجه مشترک اصلی این پیوند عبارت‌اند از:

• زبان مشترک ترکی آذربایجانی
• دین مشترک
• الگوهای مشابه کوچ عشایری

رفت‌وآمد بازرگانان، بافندگان و حتی ازدواج‌های بین‌منطقه‌ای، انتقال مهارت‌های بافندگی از جمله ورنی بافی تبریز را بین این مناطق طبیعی کرده. تبریز، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی تجارت فرش در کل ایران، همیشه محلی برای تلاقی سبک‌های مختلف بافندگی از سراسر منطقه بوده است.

اهر، شهری کوچک‌تر در همین استان، نسخه‌ی خودش را از این تکنیک توسعه داده؛ نزدیکی جغرافیایی اهر به مناطق کوهستانی و ییلاقی، شباهت‌های زیادی با شرایط اقلیمی عنبران و نمین ایجاد کرده، که این شباهت در نوع پشم و حتی رنگ‌بندی نهایی بافته‌ها هم قابل ردیابی است.

مسیرهای تجاری تاریخی هم نقش مهمی در این انتقال داشته‌اند؛ کاروان‌هایی که کالا، از جمله محصولات بافندگی، را بین شهرهای بزرگ و روستاهای کوچک‌تر جابه‌جا می‌کردند، ناخواسته حامل ایده‌ها و تکنیک‌های بافت هم بودند. یک بافنده که در بازار تبریز یک نمونه‌ی ورنی از منطقه‌ای دیگر می‌دید، می‌توانست ایده‌ی آن را به روستای خودش ببرد و با سلیقه و مواد محلی، نسخه‌ی خودش را از آن بسازد. این‌طور بود که یک تکنیک واحد، در طول نسل‌ها، به چند لهجه‌ی منطقه‌ای متفاوت تبدیل شد.

تفاوت ورنی تبریز و اهر با ورنی عنبران

از نظر تکنیک پایه، ورنی تبریز و اهر تفاوت چندانی با نسخه‌ی عنبرانی ندارد؛ همان اصل گره‌زدن تزیینی روی زمینه‌ی تخت، در هر دو منطقه رعایت می‌شود. تفاوت اصلی، بیشتر در مقیاس تولید و ظرافت نهایی نقش است. تبریز، به‌خاطر سابقه‌ی طولانی‌اش به‌عنوان مرکز تجاری فرش، معمولاً نسخه‌های ظریف‌تر و ریزبافت‌تری از ورنی تولید کرده که هدفشان از ابتدا بازارهای بزرگ‌تر و حتی صادراتی بوده، نه فقط مصرف محلی.

ورنی اهر و روستاهای اطراف آن، برعکس، بیشتر خصلت روستایی و خانگی خودش را حفظ کرده؛ نقش‌ها کمی درشت‌تر و رنگ‌بندی خام‌تر است، شبیه آنچه در عنبران هم می‌بینیم. به گمانم همین تفاوت مقیاس تولید - شهری در برابر روستایی - دقیقاً همان چیزی است که باعث می‌شود دو ورنی از دو منطقه‌ی نزدیک به هم، در نگاه اول کاملاً متفاوت به نظر برسند، با اینکه از نظر تکنیک پایه یکسان‌اند.

تفاوت دیگری که کمتر به آن اشاره می‌شود، سرعت بافت است. در کارگاه‌های شهری تبریز، جایی که تولید گاهی برای پاسخ به سفارش‌های تجاری بزرگ‌تر انجام می‌شود، فشار زمانی بیشتری روی بافنده وجود دارد؛ این فشار، هرچند کیفیت نهایی افت نمی‌کند، اما می‌تواند برخی از آن ریزنقص‌های دلنشین دست‌ساز روستایی، که در بافته‌های آرام‌تر و بی‌عجله‌ی خانگی دیده می‌شود، را کم‌رنگ‌تر کند.

ویژگی	ورنی عنبران (اردبیل)	ورنی تبریز	ورنی اهر
مقیاس تولید	روستایی و خانگی	شهری، گاهی نیمه‌صنعتی	روستایی، محلی
ظرافت نقش	متوسط تا ریز	ریز و دقیق	درشت‌تر و خام‌تر
هدف اصلی تولید	مصرف محلی	بازار داخلی و صادرات	مصرف محلی و منطقه‌ای

«تو تبریز، خیلی از کارگاه‌ها ورنی رو برای فروش تو بازار بزرگ می‌بافن، برای همین دقتش بیشتره. تو اهر ولی هنوز بیشتر برای خود خونواده یا فروش تو همون منطقه بافته می‌شه؛ یه‌جور صمیمیت تو کارش هست که تو کار شهری کمتر می‌بینی.» — استاد علی نظری، بافنده و کارشناس صنایع‌دستی اهل اهر

اهر؛ شهر کوچک با سنت بافندگی قدیمی

اهر، در دامنه‌های کوهستانی آذربایجان شرقی، از دیرباز مرکز فعالیت‌های دام‌داری و بافندگی بوده. سرمای زمستان‌های طولانی این منطقه، مثل نمین و عنبران، پشم ضخیم و باکیفیتی تولید می‌کند که ماده‌ی خام مناسبی برای بافته‌های سنگین و بادوام است. بافندگان اهر، برخلاف مراکز شهری بزرگ‌تر، هنوز بخش زیادی از تولیدشان را در مقیاس خانگی و برای فروش در بازارهای محلی همان منطقه انجام می‌دهند.

این مقیاس کوچک‌تر تولید، مزیتی هم دارد که کمتر به آن توجه می‌شود: کنترل کیفیت نزدیک‌تر و شخصی‌تر. وقتی یک بافنده مستقیماً محصول خودش را در بازار محلی می‌فروشد، بازخورد مشتری‌ها را هم مستقیم‌تر دریافت می‌کند؛ این چرخه‌ی بازخورد کوتاه، اغلب باعث می‌شود کیفیت بافت در طول زمان، به‌جای افت، حفظ یا حتی بهتر شود.

جمعیت بافندگان فعال در اهر هم، مثل بسیاری از شهرهای کوچک‌تر منطقه، در دهه‌های اخیر کاهش پیدا کرده؛ نسل جوان‌تر، بیشتر به دنبال مشاغل شهری و کمتر یدی می‌رود. با این حال، هنوز چند کارگاه خانوادگی در این منطقه فعال‌اند که سنت بافندگی را از یک نسل به نسل بعدی منتقل می‌کنند؛ معمولاً به شکل کار جنبی در کنار کشاورزی یا دام‌داری، نه یک شغل تمام‌وقت مستقل.

جایگاه تبریز در تجارت فرش ایران و اثرش روی ورنی

تبریز، برای قرن‌ها یکی از مهم‌ترین گره‌گاه‌های تجارت فرش در ایران و حتی خاورمیانه بوده؛ بازارهای سرپوشیده‌ی تاریخی این شهر، محل تلاقی بافته‌های سراسر شمال‌غرب کشور بودند، از جمله ورنی. این جایگاه تجاری، به‌مرور باعث شد تولیدکنندگان ورنی در تبریز و اطرافش، به سمت استانداردسازی بیشتر کیفیت و ظرافت نقش حرکت کنند؛ چون رقابت در یک بازار بزرگ‌تر و متنوع‌تر، همیشه فشار بیشتری برای بهبود کیفیت ایجاد می‌کند.

با این حال، این استانداردسازی، بهایی هم داشته؛ بخشی از ویژگی‌های خام و کاملاً بومی که در نسخه‌های روستایی‌تر مثل عنبران یا اهر دیده می‌شود، در نسخه‌ی تجاری‌تر تبریزی کمی کم‌رنگ‌تر شده.

برای خریداری که به دنبال یک قطعه‌ی سرمایه‌گذاری یا کلکسیونی است، این تفاوت می‌تواند نکته‌ی تصمیم‌گیری مهمی باشد؛ ورنی تبریز، به‌خاطر دقت فنی بالاتر و سابقه‌ی تجاری قوی‌تر، معمولاً گزینه‌ی مطمئن‌تری از نظر یکدستی کیفیت است. اما خریداری که اولویتش اصالت روستایی و ارتباط مستقیم با یک سنت خانگی است، احتمالاً از نسخه‌ی اهر یا عنبران رضایت بیشتری خواهد داشت؛ هیچ‌کدام از این دو رویکرد «بهتر» نیست، فقط دو اولویت متفاوت‌اند. برای مقایسه‌ی این تفاوت با نسخه‌ی اصلی‌تر و کمتر تجاری‌شده‌ی اردبیل، دوباره به گلیم عنبران و گلیم‌های اردبیل مراجعه کنید. برای آشنایی با اصول فنی خود تکنیک ورنی‌بافی، صرف‌نظر از منطقه، ورنی‌بافی چیست و چه تفاوتی با گلیم‌بافی معمولی دارد؟ و نقشه ورنی‌بافی؛ راهنمای تصویری طرح و شطرنجی را هم بخوانید.

سوالات متداول

ورنی تبریز چه فرقی با ورنی عنبران دارد؟
ورنی تبریز معمولاً ریزبافت‌تر و برای بازار بزرگ‌تر تولید می‌شود؛ ورنی عنبران خصلت روستایی و خانگی‌تری دارد.

آیا ورنی اهر شبیه ورنی عنبران است؟
از نظر مقیاس تولید روستایی و رنگ‌بندی خام‌تر، شباهت زیادی دارند، هرچند از نظر جغرافیایی در دو استان مختلف قرار دارند.

چرا تبریز در تجارت فرش ایران اهمیت دارد؟
تبریز قرن‌ها یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری فرش خاورمیانه بوده و همین جایگاه، کیفیت و استانداردسازی بافته‌های منطقه از جمله ورنی را تحت تأثیر قرار داده.

آیا ورنی تبریز و اهر هنوز هم بافته می‌شود؟
بله، هرچند در اهر بیشتر در مقیاس خانگی و محلی، و در تبریز با تمرکز بیشتر روی بازار داخلی و صادراتی.