انواع گلیم دستباف ایرانی + راهنمای تصویری
۱۴۰۵/۴/۲۵
گلیم دستباف ایرانی را می‌توان از سه زاویه‌ی اصلی دسته‌بندی کرد: بر اساس تکنیک بافت (ساده، برجسته، سوماک)، بر اساس جنس نخ (پشمی، پنبه‌ای، ترکیبی) و بر اساس منطقه‌ی بافت (قشقایی، سیرجان، هرسین و ده‌ها منطقه‌ی دیگر). شناخت این دسته‌بندی‌ها به شما کمک میکند دقیقاً بفهمید چه چیزی می‌خرید و چرا قیمت‌ها این‌قدر متفاوت‌اند.
دسته‌بندی بر اساس تکنیک بافت
گلیم ساده
گلیم ساده، رایج‌ترین و پایه‌ای‌ترین تکنیک گلیم‌بافی است؛ نقش فقط با تعویض رنگ نخ پود در امتداد افقی ایجاد می‌شود و سطح کاملاً تخت و صاف باقی می‌ماند. اکثر گلیم‌های عشایری که امروز در بازار می‌بینید، از همین تکنیک استفاده می‌کنند؛ سادگی نسبی این روش، آن را سریع‌تر از تکنیک‌های دیگر و در نتیجه مقرون‌به‌صرفه‌تر میکند.
با این حال، «ساده» به معنای کم‌ارزش نیست؛ در همین تکنیک پایه‌ای هم می‌توان از نقوش بسیار ساده تا طرح‌های فوق‌العاده پیچیده و ریزنقش رسید. آنچه سطح کیفیت را در گلیم ساده مشخص میکند، تراکم پود و دقت بافنده در هم‌راستا نگه‌داشتن ردیف‌هاست، نه لزوماً پیچیدگی نقش. یک گلیم سادهی ریزبافت و دقیق، می‌تواند از یک گلیم برجسته‌ی درشت‌بافت با کیفیت پایین‌تر، هم گران‌تر باشد و هم ماندگارتر.
گلیم برجسته (کپه‌دوزی)
در تکنیک برجسته، که بیشتر در مناطق کردنشین غرب ایران (مثل هرسین کرمانشاه) رایج است، بافنده با روشی خاص بخشی از نقش را کمی از سطح گلیم بالاتر میآورد و بافتی سهبعدی و لمسی ایجاد میکند. این تکنیک زمان‌برتر از گلیم ساده است و به همین دلیل قیمت بالاتری هم دارد. جزئیات کامل این سبک را در گلیم هرسین؛ گلیم برجسته ایران بخوانید.
این برجستگی معمولاً با افزودن یک لایه‌ی نخ اضافی زیر بخش موردنظر نقش ایجاد می‌شود؛ نتیجه، سطحی است که وقتی دست روی آن می‌کشید، به‌وضوح تفاوت ارتفاع نقش‌ها را حس می‌کنید، برخلاف گلیم ساده که کاملاً یکدست و صاف است. این ویژگی لمسی، گلیم برجسته را از نظر تجربه‌ی حسی به گبه نزدیک‌تر میکند، هرچند از نظر تکنیک بافت هنوز تخت‌باف محسوب می‌شود، نه گره‌خورده.
بسیاری از خریداران گلیم برجسته را با گبه اشتباه می‌گیرند چون هر دو ظاهری برجسته و لمسی دارند؛ اما گلیم برجسته همچنان تخت‌باف است و گبه با گره‌زنی بافته می‌شود، تفاوتی که مستقیم روی وزن و قیمت این دو محصول اثر می‌گذارد.
گلیم سوماک
سوماک تکنیکی است که در آن نخ پود به‌شکل مارپیچ و پیچشی دور تارها می‌پیچد، نه به‌صورت ساده رد و بدل شود. نتیجه، بافتی محکم‌تر، ضخیم‌تر و کمی برجسته‌تر از گلیم ساده است که بیشتر در مناطق قفقاز و شمال غرب ایران دیده می‌شود. گلیم‌های سوماک معمولاً دوام بیشتری در برابر سایش دارند، به همین دلیل برای فضاهای پرتردد هم انتخاب مناسبی‌اند.
نکته‌ی جالب درباره‌ی سوماک این است که پشت این نوع گلیم، به‌خاطر باقی‌ماندن سرنخ‌های کوتاه پیچیده‌شده، ظاهری متفاوت و کمی «مویی» دارد؛ این ویژگی یکی از قابل‌اعتمادترین نشانه‌های تشخیص سوماک اصیل از تقلیدهای ماشینی است، چون بازتولید این جزئیات ریز با ماشین عملاً غیرممکن یا بسیار پرهزینه است. به همین دلیل، گلیم‌های سوماک اصیل در بازار کلکسیونرها هم جایگاه ویژه‌ای دارند.
«هر تکنیک بافت یه زبان جداست. گلیم ساده سریع‌تره و برای استفاده‌ی روزمره خوبه، ولی گلیم برجسته و سوماک بیشتر برای کسایی‌ه که دنبال یه قطعه‌ی خاص و ماندگارترن.» — استاد حسین دلاوری، کارشناس فرش و گلیم با ۱۸ سال سابقه
دسته‌بندی بر اساس جنس نخ
جنس نخ، هم روی ظاهر و هم روی دوام گلیم اثر می‌گذارد. گلیم تمامپشم مقاوم‌ترین و گرم‌ترین نوع است و برای فضاهای سرد یا پرتردد مناسبتر است؛ جزئیات کامل را در گلیم پشمی؛ ویژگی‌ها، مزایا و قیمت بخوانید. گلیم پنبه‌ای سبک‌تر و نازک‌تر است و بیشتر برای فصل گرم یا فضاهای کم‌تردد استفاده می‌شود. گلیم ترکیبی (تار پنبه‌ای، پود پشمی) میانه‌ی این دو است و از نظر قیمت و دوام تعادل خوبی ایجاد میکند.
انتخاب جنس نخ باید متناسب با اقلیم محل زندگی شما هم باشد؛ در مناطق سردسیر، گلیم تمامپشم به‌خاطر خاصیت عایق حرارتی طبیعی پشم، گرمای محسوسی به کف اتاق منتقل میکند. در مناطق گرم و مرطوب جنوب کشور، گلیم پنبه‌ای یا ترکیبی به‌خاطر تنفس‌پذیری بهتر الیاف، احساس سنگینی کمتری ایجاد میکند و برای استفاده در تمام فصل مناسبتر است.
| نوع بر اساس جنس | ویژگی اصلی | مناسب برای |
|---|---|---|
| تمامپشم | گرم، مقاوم، سنگین‌تر | فضای پرتردد، زمستان |
| پنبه‌ای | سبک، نازک، خنک‌تر | فصل گرم، دکور نازک |
| ترکیبی | تعادل قیمت و دوام | استفاده‌ی همه‌منظوره |
نخ پشمی به‌خاطر ساختار پوسته‌مانند الیافش، گردوغبار را کمتر از نخ پنبه‌ای صاف در عمق خودش نگه می‌دارد؛ به همین دلیل جارو یا مکش منظم معمولاً برای تمیز نگه‌داشتن گلیم تمامپشم کافی است.
دسته‌بندی بر اساس منطقه‌ی بافت
هر منطقه‌ی ایران، سبک بصری خاص خودش را در گلیم‌بافی توسعه داده است. گلیم قشقایی با نقوش هندسی رنگارنگ و ترنج مرکزی شناخته می‌شود؛ بیشتر بخوانید در گلیم قشقایی؛ شاهکار عشایر فارس. گلیم سیرجان، که هنر بافتش در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، با تکنیک منحصربه‌فرد «شیرکی‌پیچ» بافته می‌شود؛ جزئیات در گلیم سیرجان؛ شهر جهانی گلیم. گلیم هرسین با تکنیک برجسته و نقوش کردی، سبک متفاوتی از غرب کشور را نمایندگی میکند.
علاوه بر این سه منطقه‌ی شناختهشده، مناطق کوچک‌تری مثل نمین، عنبران و تالش در استان‌های اردبیل و گیلان هم سنت گلیم‌بافی خاص خودشان را دارند، با رنگ‌بندی گرم‌تر و نقوش ریزتر و مشبک‌تر که در گلیم‌های راهرویی و آشپزخانه‌ای بسیار محبوب‌اند. این منطقه، از جمله تکنیک خاص ورنی‌بافی که در آن رایج است، آن‌قدر غنی است که مقاله‌ی مستقلی هم می‌طلبد؛ برای آشنایی کامل، گلیم عنبران و گلیم‌های اردبیل؛ هویت بافته‌ای گمنام شمال‌غرب ایران را بخوانید.
این تنوع منطقه‌ای به‌قدری زیاد است که کارشناسان باتجربه، گاهی فقط با نگاه به ترکیب رنگ و تراکم نقش، منطقه‌ی تقریبی بافت یک گلیم را حدس می‌زنند، بدون اینکه نیاز به پرسیدن از فروشنده باشد. اگر به یادگیری این مهارت علاقه دارید، بهترین راه، مقایسه‌ی مستقیم چند گلیم از مناطق مختلف کنار هم است؛ تفاوت‌های ظریف رنگ و نقش، با تمرین بصری بسیار سریع‌تر از خواندن توضیحات متنی درونی می‌شود.
دسته‌بندی بر اساس کاربرد امروزی
از دیدگاه خریدار امروزی، گلیم‌ها را می‌توان بر اساس کاربرد هم دسته‌بندی کرد: گلیم فرش برای آشپزخانه و راهرو (نازک، مقاوم در برابر شست‌وشوی مکرر)، گلیم مدرن و فانتزی برای دکور امروزی (رنگ‌بندی ساده‌تر)، و گلیم سنتی پرنقش برای دکور کلاسیک یا کلکسیونی. برای بررسی این کاربردها، گلیم فرش آشپزخانه و گلیم فرش مدرن و فانتزی دو منبع تکمیلی خوب هستند.
چطور نوع مناسب را برای خودتان انتخاب کنید؟
انتخاب نوع گلیم باید بر اساس سه سؤال کلیدی باشد:
- کجای خانه استفاده می‌شود؛ فضای پرتردد یا کم‌تردد؟
- بودجه چقدر است؛ تکنیک‌های پیچیده‌تر مثل سوماک و برجسته معمولاً گران‌ترند
- اولویت شما اصالت و نقش سنتی است یا ظاهر ساده و مدرن؟
اگر اولویت شما اصالت و نقش‌های پرجزئیات سنتی است، گلیم سنتی ایرانی؛ اصالتی که مد نمی‌شود را هم بخوانید. اگر هنوز مطمئن نیستید، راهنمای کامل خرید گلیم دستباف قدم‌به‌قدم شما را در این تصمیم راهنمایی میکند.
یک راهکار عملی برای خریداران مردد، شروع با یک گلیم ساده و کوچک از یک منطقه‌ی شناختهشده است؛ این گزینه هم ریسک مالی کمتری دارد و هم به شما اجازه می‌دهد پیش از سرمایه‌گذاری روی یک تکه‌ی بزرگ و گران‌تر، از نزدیک با کیفیت بافت، رنگ و بافت واقعی گلیم دستباف آشنا شوید. بسیاری از خریداران باتجربه، مجموعه‌ی خودشان را دقیقاً همین‌طور، قطعه‌به‌قطعه و در طول زمان، شکل داده‌اند.
سوالات متداول
کدام نوع گلیم بادوامتر است؟
گلیم سوماک و گلیم تمامپشم معمولاً در برابر سایش مقاومترند، بهخصوص برای فضاهای پرتردد.
گلیم برجسته چه فرقی با گلیم ساده دارد؟
گلیم برجسته با تکنیکی خاص، بخشی از نقش را از سطح بالاتر میآورد و بافتی سهبعدی ایجاد میکند؛ گلیم ساده کاملاً تخت است.
آیا همه‌ی مناطق ایران گلیم می‌بافند؟
بله، اما هر منطقه سبک و تکنیک متفاوتی دارد؛ از قشقایی و سیرجان در جنوب تا نمین و تالش در شمال غرب کشور.
کدام نوع گلیم برای مبتدیان در خرید مناسبتر است؟
گلیم سادهی پشمی یا ترکیبی از مناطق شناختهشده، انتخاب امن و مطمئنی برای اولین خرید است.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو به‌عنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها