گلیم قشقایی؛ شاهکار عشایر فارس

گلیم قشقایی، یکی از شناخته‌شده‌ترین و رنگارنگ‌ترین سبک‌های گلیم‌بافی ایران است که توسط عشایر قشقایی در استان فارس، عمدتاً در اطراف شیراز، بافته می‌شود. این گلیم با نقوش هندسی متراکم، ترنج مرکزی مشخص و رنگ‌بندی گرم (قرمز، نارنجی، آبی و زرد) به‌آسانی از سایر سبک‌های منطقه‌ای قابل تشخیص است.

پیشینه‌ی عشایر قشقایی و گلیم‌بافی

عشایر قشقایی، از قدیمی‌ترین ایل‌های کوچ‌نشین جنوب ایران، به‌خاطر هنر بافندگی‌شان (هم در قالی و هم در گلیم) شهرت جهانی دارند. زندگی کوچ فصلی این عشایر، بین ییلاق و قشلاق در دامنه‌های زاگرس، مستقیماً روی سبک بافت آن‌ها اثر گذاشته؛ گلیم قشقایی باید سبک، مقاوم و قابل‌حمل باشد، ویژگی‌هایی که در طراحی هر تکه از آن مشهود است.

ایل قشقایی از چند طایفه‌ی بزرگ‌تر تشکیل شده که هرکدام زیرشاخه‌های خاص خودشان را در نقشه و رنگ‌بندی گلیم دارند؛ کارشناسان باتجربه گاهی می‌توانند از روی جزئیات ظریف نقشه، حتی طایفه‌ی خاص بافنده را حدس بزنند. این تنوع درونی، نشان می‌دهد «گلیم قشقایی» در واقع چتری است که چندین سبک نزدیک به هم را دربر می‌گیرد، نه یک الگوی واحد و یکدست.

نسل‌های متوالی زنان قشقایی، این هنر را از مادر به دختر منتقل کرده‌اند و هر نسل، کمی از سلیقه‌ی شخصی خودش را به نقشه‌ی سنتی افزوده است. همین ترکیب سنت و خلاقیت فردی، باعث شده هیچ دو گلیم قشقایی، حتی از یک خانواده، کاملاً یکسان نباشند.

امروزه با کاهش کوچ‌نشینی سنتی و اسکان بخشی از عشایر قشقایی در روستاها و شهرهای اطراف شیراز، گلیم‌بافی از یک ضرورت زندگی روزمره، بیشتر به یک هنر و منبع درآمد تبدیل شده است. این تغییر سبک زندگی، کیفیت هنری بافت را کاهش نداده، اما باعث شده تعداد بافندگان جوانی که این مهارت را ادامه می‌دهند، نسبت به گذشته کمتر شود؛ موضوعی که ارزش هر گلیم قشقایی اصیل امروزی را بیشتر می‌کند.

نقشه گلیم قشقایی؛ زبان بصری خاص این ایل

نقشه‌ی گلیم قشقایی معمولاً حول یک ترنج مرکزی لوزی‌شکل بزرگ شکل می‌گیرد که با نقوش کوچک‌تر (مرغ، بز کوهی، درخت زندگی) احاطه شده است. رنگ‌های غالب گلیم قشقایی و منشأ گیاهی سنتی آن‌ها عبارت‌اند از:

• قرمز زرشکی، از ریشه‌ی روناس
• آبی نیلی، از برگ گیاه نیل
• زرد اسپرکی، از گیاه اسپرک

این رنگ‌ها معمولاً در کنار زمینه‌ای اغلب کرمی یا خاکی قرار می‌گیرند. برای آشنایی عمیق‌تر با معنای این نمادها، نقوش و نمادهای گلیم؛ زبان رمزی بافندگان عشایر را بخوانید.

حاشیه‌ی گلیم قشقایی هم به‌اندازه‌ی ترنج مرکزی اهمیت دارد؛ معمولاً از چند نوار موازی با نقوش تکرارشونده‌ی کوچک‌تر تشکیل می‌شود که مثل قابی، بدنه‌ی اصلی طرح را احاطه می‌کند. تعداد و پیچیدگی این نوارهای حاشیه، یکی از نشانه‌های غیررسمی برای تخمین سطح مهارت و زمان صرف‌شده توسط بافنده است؛ حاشیه‌های پرجزئیات‌تر معمولاً از بافنده‌های باتجربه‌تر می‌آیند.

«تو ایل ما، هر نقشه یه اسمی داره که از مادربزرگ‌ها به ما رسیده. یاد گرفتن این نقشه‌ها یعنی یاد گرفتن تاریخ خانواده‌ت.» — مضمونی برگرفته از مستندات صنایع‌دستی عشایر فارس

گلیم قشقایی شیراز؛ چرا این نام معروف شده؟

بازار شیراز، به‌خصوص بازار وکیل، از قدیم مرکز اصلی خرید و فروش گلیم قشقایی بوده، چون عشایر قشقایی محصولات خود را برای فروش به این بازار می‌آوردند. به همین دلیل، نام «گلیم قشقایی شیراز» در بازار جا افتاده، هرچند بافت واقعی در روستاها و ییلاق‌های اطراف انجام می‌شود، نه در خود شهر شیراز.

این الگوی نام‌گذاری بر اساس بازار فروش، نه محل بافت واقعی، در بسیاری از صنایع‌دستی ایران رایج است؛ همان‌طور که گلیم قشقایی به شیراز نسبت داده می‌شود، بسیاری از فرش‌های عشایری دیگر هم به نام نزدیک‌ترین شهر بزرگ یا بازار اصلی فروش شناخته می‌شوند. دانستن این نکته کمک می‌کند هنگام خرید، بین «محل فروش» و «محل واقعی بافت» تمایز قائل شوید.

ویژگی	گلیم قشقایی
منطقه‌ی بافت	استان فارس، اطراف شیراز
رنگ‌بندی غالب	قرمز، نارنجی، آبی، زرد
ویژگی نقشه	ترنج مرکزی، نقوش هندسی متراکم
جنس رایج	پشمی

چطور گلیم قشقایی اصیل را تشخیص دهیم؟

گلیم قشقایی اصیل معمولاً نامنظمی‌های ظریف طبیعی در تقارن نقوش دارد که نشانه‌ی بافت کاملاً دستی و بدون کمک نرم‌افزار است. رنگ‌های گیاهی اصیل هم با گذر زمان به‌جای پریدگی، ملایم‌تر می‌شوند. برای تشخیص دقیق‌تر گلیم دستباف از تقلید ماشینی، تشخیص گلیم دستباف اصل از ماشینی در ۷ قدم را بخوانید.

قیمت گلیم قشقایی هم می‌تواند نشانه‌ی خوبی باشد، هرچند نه قطعی؛ چون این سبک شناخته‌شده و پرتقاضاست، قیمت آن معمولاً کمی بالاتر از مناطق کمترشناخته‌شده است. برای بررسی کامل عواملی که روی قیمت گلیم دستباف اثر می‌گذارند، از جمله تراکم بافت و نوع رنگرزی، قیمت گلیم دستباف؛ چه چیزی گلیم را گران می‌کند؟ را بخوانید.

سوالات متداول

گلیم قشقایی چه فرقی با سایر گلیم‌های ایرانی دارد؟
رنگ‌بندی گرم و ترنج مرکزی مشخص، مهم‌ترین ویژگی‌های تشخیصی گلیم قشقایی هستند.

چرا گلیم قشقایی را به شیراز نسبت می‌دهند؟
چون بازار شیراز تاریخاً مرکز اصلی فروش این گلیم‌ها بوده، هرچند بافت واقعی در روستاهای اطراف انجام می‌شود.

آیا همه‌ی گلیم‌های قشقایی پشمی‌اند؟
اکثراً بله؛ پشم به‌خاطر مقاومت و در دسترس بودن برای عشایر، ماده‌ی اصلی این سبک است.

گلیم قشقایی برای کدام فضای خانه مناسب‌تر است؟
به‌خاطر رنگ‌بندی گرم و پرنقش، برای اتاق نشیمن یا فضاهایی که می‌خواهید نقطه‌ی کانونی رنگی داشته باشند، انتخاب خوبی است.