گلیم سیرجان؛ شهر جهانی گلیم (ثبت یونسکو)
۱۴۰۵/۴/۲۵
سیرجان، شهری در استان کرمان، به‌عنوان «شهر جهانی گلیم» شناخته میشود؛ عنوانی که شورای صنایعدستی جهانی (World Crafts Council) به این شهر اعطا کرده، بهخاطر تنوع و کیفیت بینظیر گلیمبافی در این منطقه. هنر گلیمبافی سیرجان همچنین در فهرست میراث ناملموس بشریت یونسکو ثبت شده است.
چرا سیرجان به این عنوان رسید؟
سیرجان و روستاهای اطراف آن، خاستگاه چندین تکنیک منحصربه‌فرد گلیمبافی هستند که در هیچ منطقه‌ی دیگر ایران به این شکل دیده نمی‌شوند. تنوع نقوش، تکنیک‌های بافت و رنگ‌بندی در این منطقه، به‌قدری غنی است که کارشناسان بین‌المللی صنایعدستی، سیرجان را یکی از مهم‌ترین مراکز زنده‌ی گلیمبافی جهان می‌دانند. این شناخت جهانی، به‌طور مستقیم روی ارزش و تقاضای بازار برای گلیم اصیل سیرجان اثر گذاشته است.
برخلاف بسیاری از مناطق دیگر که معمولاً یک یا دو تکنیک غالب دارند، بافندگان سیرجان به‌طور همزمان با چند تکنیک کار می‌کنند و حتی می‌توانند آن‌ها را در یک تکه‌ی واحد ترکیب کنند:
- بافت ساده
- بافت برجسته
- شیرکیپیچ
- گاهی سوزنی‌دوزی
این انعطاف‌پذیری فنی، دلیل اصلی است که کارشناسان صنایعدستی جهانی، سیرجان را نه‌فقط یک منطقه‌ی بافندگی، بلکه یک «دانشگاه زنده» از تکنیک‌های گلیمبافی ایرانی می‌دانند.
ثبت این هنر در یونسکو، همچنین به حفظ و انتقال آن به نسل‌های جدید کمک کرده؛ بسیاری از پروژه‌های آموزشی و حمایتی برای بافندگان سیرجان، بعد از این ثبت جهانی شکل گرفته‌اند، تا این میراث فرهنگی در برابر فراموشی محافظت شود.
عنوان «شهر جهانی گلیم» همچنین اثرات اقتصادی مثبتی برای منطقه داشته؛ گردشگران و علاقه‌مندان صنایعدستی از سراسر جهان، سفرهای اختصاصی برای دیدن کارگاه‌های گلیمبافی سیرجان ترتیب می‌دهند، که این خود به رونق اقتصاد محلی و ایجاد انگیزه برای ادامه‌ی این هنر توسط نسل جوان کمک کرده است.
تکنیک شیرکیپیچ؛ ویژگی منحصربه‌فرد سیرجان
یکی از تکنیک‌های خاص گلیمبافی سیرجان، «شیرکیپیچ» نام دارد؛ روشی که در آن نخ‌های اضافی بهشکلی خاص دور بخشی از پود پیچیده می‌شوند تا نقشی برجسته و متمایز ایجاد کنند، مشابه اما متفاوت از تکنیک سوماک رایج در سایر مناطق. این تکنیک، به گلیم سیرجان بافتی خاص و قابل‌تشخیص می‌دهد که کارشناسان می‌توانند آن را از سایر سبک‌های منطقه‌ای تفکیک کنند.
یادگیری تکنیک شیرکیپیچ به‌طور معمول سال‌ها زمان می‌برد، چون بافنده باید همزمان کشش نخ اصلی و نخ پیچیده‌شده را کنترل کند، بدون اینکه یکی روی دیگری غالب شود. همین پیچیدگی فنی، دلیل اصلی است که گلیم‌های شیرکیپیچ اصیل، معمولاً از نظر قیمت هم در رده‌ی بالاتری نسبت به گلیم‌های ساده‌ی هم‌اندازه قرار می‌گیرند.
برخی خریداران شیرکیپیچ سیرجان را با سوماک قفقازی یکسان می‌دانند چون از دور شبیه به نظر می‌رسند؛ اما شیوه‌ی پیچش نخ و نتیجه‌ی نهایی بافت این دو تکنیک متفاوت است و کارشناسان باتجربه می‌توانند آن‌ها را از هم تشخیص دهند.
«گلیم سیرجان فقط یه صنعت‌دستی نیست، بخشی از هویت این شهره. وقتی یونسکو این هنر رو ثبت کرد، همه‌ی بافنده‌های اینجا احساس افتخار کردن.» — مضمونی برگرفته از مستندات میراث فرهنگی استان کرمان
گلیم سیرجان چه فرقی با سایر سبک‌های ایرانی دارد؟
در مقایسه با گلیم قشقایی که رنگ‌بندی گرم‌تر و ترنج مرکزی دارد، گلیم سیرجان معمولاً تنوع نقشی بیشتری در یک تکه نشان می‌دهد و از تکنیک‌های ترکیبی (ساده، شیرکیپیچ و گاهی سوماک) در یک گلیم واحد استفاده می‌کند. این تنوع تکنیکی، یکی از دلایل اصلی شهرت جهانی سیرجان است.
از نظر رنگ‌بندی هم، گلیم سیرجان معمولاً طیف رنگی متعادل‌تری نسبت به رنگ‌های بسیار گرم قشقایی دارد؛ ترکیبی از قهوه‌ای، کرم، زرشکی ملایم و گاهی آبی، که حس آرام‌تر و کمی سنتی‌تری به کار می‌دهد. همین تعادل رنگی، گلیم سیرجان را برای طیف وسیع‌تری از سلیقه‌ها و سبک‌های دکوراسیون مناسب کرده است.
| ویژگی | گلیم سیرجان |
|---|---|
| منطقه | استان کرمان |
| تکنیک خاص | شیرکیپیچ |
| شناخت جهانی | ثبت یونسکو (میراث ناملموس) |
| ویژگی نقشه | تنوع بالا، ترکیب چند تکنیک |
چرا خرید گلیم سیرجان اهمیت فرهنگی دارد؟
خرید گلیم سیرجان اصیل، مستقیماً به حفظ این میراث ثبت‌شده‌ی جهانی کمک می‌کند؛ درآمد حاصل از فروش، انگیزه‌ی اقتصادی لازم برای ادامه‌ی این هنر توسط نسل جدید بافندگان را فراهم می‌کند. برای آشنایی با سایر سبک‌های منطقه‌ای شناخته‌شده، گلیم قشقایی و گلیم هرسین را هم بخوانید.
اگر می‌خواهید مطمئن شوید محصولی که می‌خرید واقعاً به بافندگان محلی سیرجان می‌رسد، از فروشنده درباره‌ی منشأ دقیق گلیم و مستندات بافت آن سؤال کنید.
سوالات متداول
چرا سیرجان شهر جهانی گلیم نامیده میشود؟
بهخاطر تنوع و کیفیت بینظیر گلیمبافی در این منطقه که از سوی شورای صنایعدستی جهانی و یونسکو به رسمیت شناخته شده است.
شیرکیپیچ چیست؟
تکنیکی خاص در گلیمبافی سیرجان که نخ اضافی را بهشکلی خاص دور پود میپیچد تا نقشی برجسته ایجاد کند.
آیا گلیم سیرجان گرانتر از سایر مناطق است؟
اغلب بله، بهخاطر شناخت جهانی و ثبت یونسکو که تقاضای بازار را افزایش داده است.
آیا ثبت یونسکو به معنای ممنوعیت فروش گلیم سیرجان است؟
خیر؛ این ثبت صرفاً برای حفظ و شناساندن این میراث فرهنگی است و خرید و فروش آن کاملاً آزاد و حتی مشوق حفظ این هنر است.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو به‌عنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها