گلیم عنبران جدید؛ نسل تازه‌ی این هنر چه تفاوتی دارد؟
۱۴۰۵/۴/۲۵
اگر یک گلیم عنبران قدیمی را کنار یک نمونه‌ی تازه‌بافته‌شده بگذارید، شباهت خانوادگی فوراً قابل تشخیص است؛ اما تفاوتها هم به همان اندازه واضح‌اند. نسل جدید بافندگان عنبران و نمین، در حالی که هسته‌ی اصلی تکنیک و هویت بصری منطقه را حفظ کرده‌اند (برای آشنایی کامل با این هویت، گلیم عنبران و گلیم‌های اردبیل؛ هویت بافته‌ای گمنام شمال‌غرب ایران را بخوانید)، تغییراتی هم در پاسخ به بازار و سلیقه‌ی امروز اعمال کرده‌اند.
چه چیزی گلیم عنبران جدید را از نمونههای قدیمی متمایز می‌کند؟
مهمترین تفاوت، در تراکم و سرعت بافت است. بافندگان قدیمی‌تر، اغلب فرصت و ضرورت اقتصادی داشتند که هفته‌ها یا حتی ماه‌ها روی یک قطعه کار کنند؛ نسل جدید، که بیشتر بافت را در کنار مشغله‌های دیگر (تحصیل، کار شهری، خانه‌داری) انجام می‌دهد، طبیعتاً به سمت قطعات کوچک‌تر یا تراکم کمی پایینتر گرایش پیدا کرده. این به‌معنای افت کیفیت نیست، بلکه سازگاری با شرایط زندگی متفاوت امروز است.
ابزار طراحی نقشه هم تغییر کرده؛ همان‌طور که در نقشه گلیم عنبران؛ از طرح سنتی تا کاغذ شطرنجی و اکریلیک توضیح دادیم، نسل جدید بیشتر از کاغذ شطرنجی اکریلیک یا حتی ابزارهای دیجیتال ساده برای طراحی و ثبت نقش استفاده می‌کند؛ روشی که هم دقت را بالا می‌برد و هم امکان تجربه‌ی طرح‌های جدید را بدون ریسک از دست‌دادن نقشه‌ی اصلی فراهم می‌کند.
منبع تهیه‌ی نخ هم تفاوت پیدا کرده؛ بافندگان قدیمی‌تر معمولاً پشم گوسفندان خودشان یا دام‌های همسایه‌ها را می‌چیدند و خودشان ریسندگی می‌کردند، از ابتدا تا انتها. نسل جدید، به‌خاطر کمبود وقت و کاهش تعداد دام‌های خانگی در بسیاری از خانواده‌ها، بیشتر نخ آماده از بازار محلی یا حتی شهرهای بزرگ‌تر تهیه می‌کند. این تغییر، هرچند از نظر زمانی صرفه‌جویی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند، اما یک لایه از ارتباط مستقیم بافنده با ماده‌ی خام اولیه را هم کمرنگ‌تر کرده است.
تغییر رنگ‌بندی و طرح در نسل جدید
رنگرزی شیمیایی، که به‌خاطر سرعت و ثبات بالاتر نسبت به رنگرزی گیاهی سنتی، جای خودش را در بین بافندگان جوان‌تر باز کرده، یکی از محسوس‌ترین تغییرات است. رنگ‌های حاصل از این روش، معمولاً یکدست‌تر و درخشان‌ترند؛ ویژگی‌ای که بعضی خریداران می‌پسندند و بعضی دیگر، طرفدار تن‌های کدرتر و طبیعی‌تر رنگرزی گیاهی سنتی می‌مانند.
از نظر طرح هم، بعضی از بافندگان جوان‌تر، نسخه‌های ساده‌شده یا کمی مدرن‌شده‌ای از نقوش سنتی عرضه می‌کنند؛ ترکیب‌بندی‌هایی که هسته‌ی هندسی همان لوزی‌ها و زیگزاگ‌های سنتی را حفظ می‌کنند، اما با فاصله‌گذاری متفاوت یا پالت رنگی محدودتری اجرا می‌شوند، برای هماهنگی بیشتر با دکوراسیون مینیمال امروزی. این نسخه‌ها، هرچند از نظر برخی سنت‌گرایان کمی «رقیق‌شده» به نظر می‌رسند، دری تازه به سمت خریدارانی باز کرده که شاید هیچ‌وقت جذب نسخه‌ی کاملاً سنتی و پرنقش نمی‌شدند.
این تغییر سلیقه، بیشتر از سفارش مستقیم خریداران شهری می‌آید تا ابتکار خودجوش بافنده؛ خریدارانی که برای یک آپارتمان مدرن با دکور ساده گلیم می‌خرند، معمولاً ترجیح می‌دهند نقش کمتر شلوغ و پالت رنگی محدودتری داشته باشند. بعضی از بافندگان جوان‌تر، به همین دلیل، حتی سفارش‌های سفارشی می‌گیرند که در آن، خریدار خودش رنگ زمینه یا تراکم نقش را انتخاب می‌کند؛ چیزی که در سنت قدیمی‌تر، تقریباً بی‌سابقه بود.
به‌طور خلاصه، این عوامل، گلیم عنبران جدید را از نمونههای قدیمی متمایز می‌کنند:
- تراکم و سرعت بافت، که به‌خاطر مشغله‌های جانبی نسل جدید کمی پایینتر آمده
- ابزار طراحی نقشه، که از حفظ ذهنی به کاغذ شطرنجی اکریلیک و ابزار دیجیتال تغییر کرده
- منبع تهیه‌ی نخ، که از پشم دام خانگی به نخ آماده‌ی بازار رسیده
- نوع رنگرزی، که از گیاهی سنتی به شیمیایی یا ترکیبی تغییر پیدا کرده
| نسل | رنگرزی غالب | تراکم بافت | مخاطب اصلی |
|---|---|---|---|
| قدیمی (سنتی) | گیاهی | بالا | مصرف محلی، کلکسیونرها |
| جدید (امروزی) | شیمیایی یا ترکیبی | متوسط تا بالا | بازار داخلی، دکوراسیون مدرن |
«جوون‌ترا الان سریع‌تر می‌بافن، ولی این معنیش این نیست که بی‌دقت‌تر کار می‌کنن. فقط روش‌هاشون فرق کرده؛ از کاغذ شطرنجی و رنگ آماده استفاده می‌کنن، در حالی که ما قدیم همه‌چی رو با دست و از صفر آماده می‌کردیم.» — استاد قربان اسدی، بافنده و پژوهشگر بومی میراث بافته‌های منطقه‌ی نمین
قیمت گلیم عنبران جدید در برابر نمونههای قدیمی و کلکسیونی
قیمت گلیم عنبران جدید معمولاً پایینتر از نمونههای قدیمی و اصیل است؛ دلیل اصلی، هم تراکم بافت کمی پایینتر و هم استفادهی رایجتر از رنگرزی شیمیایی است که هزینه‌ی تولید را کاهش می‌دهد. با این حال، این به‌معنای بی‌ارزش بودن نسخه‌ی جدید نیست؛ برای خریداری که دنبال یک قطعه‌ی امروزی، مقرون‌به‌صرفه و همچنان دستباف است، گلیم عنبران جدید انتخاب منطقی‌تری از نمونههای عتیقه و گران‌قیمت‌تر است.
گلیم عنبران نمین، که اصطلاحی برای اشاره به تولید امروزی همین منطقه (نه لزوماً عتیقه) به‌کار می‌رود، در بازار امروز طیف قیمتی نسبتاً گسترده‌ای دارد؛ از قطعات کوچک و ساده گرفته تا نمونههای بزرگ‌تر و پرکارتر که به تراکم و ظرافت نمونههای قدیمی نزدیک‌ترند. برای درک کلی‌تری از عوامل مؤثر بر قیمت گلیم دستباف در سراسر ایران، قیمت گلیم دستباف؛ چه چیزی گلیم را گران می‌کند؟ منبع خوبی است.
اگر به‌دنبال یک گلیم دستباف اصیل با قیمت مناسب‌تر هستید، گلیم عنبران جدید معمولاً انتخاب واقع‌بینانه‌تری از نمونههای عتیقه و کمیاب‌تر است، بدون این‌که از اصالت دستباف بودن فاصله بگیرید.
چرا نسل جدید بافندگان کمتر شده؟ چالش‌های امروز
مهاجرت جوان‌ترها به شهرهای بزرگ برای تحصیل و کار، بزرگ‌ترین چالش پیش‌روی این هنر در منطقه است. بافندگی، برخلاف گذشته که یک مهارت ضروری برای هر دختر روستایی محسوب می‌شد، امروز بیشتر یک انتخاب یا حتی یک سرگرمی جانبی است، نه یک ضرورت معیشتی. این تغییر نگرش، طبیعتاً تعداد بافندگان فعال و ماهر جدید را کاهش داده.
با این حال، همین گروه کوچک‌تر از بافندگان جدید، اغلب انگیزه‌ی متفاوتی دارند؛ آن‌ها بیشتر از روی علاقه‌ی واقعی به این هنر وارد میدان شده‌اند، نه صرفاً از سر ضرورت اقتصادی. به گمانم این تغییر انگیزه، هرچند تعداد را کم کرده، کیفیت تعهد و دقت کسانی که باقی مانده‌اند را لزوماً پایین نیاورده.
چالش دیگر، دسترسی محدودتر به بازار است؛ بافنده‌ای که در یک روستای کوچک زندگی می‌کند، به‌سختی می‌تواند مستقیماً به خریداران شهرهای بزرگ دسترسی داشته باشد، و اغلب مجبور است محصولش را با قیمت پایینتر به واسطه‌های محلی بفروشد. این فاصله‌ی بین قیمت تولید و قیمت نهایی در بازار شهری، یکی از بی‌عدالتی‌های ساختاری این صنعت است که کمتر در گفت‌وگوهای عمومی درباره‌ی صنایع‌دستی مطرح می‌شود.
آینده‌ی گلیم عنبران؛ ترکیب سنت و بازار امروز
آینده‌ی این هنر، به‌احتمال زیاد در یک نقطه‌ی میانه شکل خواهد گرفت: حفظ هسته‌ی هندسی و رنگی سنتی، همراه با پذیرش ابزار و روش‌های جدیدتر تولید. فروش آنلاین، که امکان دسترسی مستقیم بافندگان کوچک به خریداران سراسر کشور را فراهم کرده، یکی از عواملی است که می‌تواند به بقای اقتصادی این هنر در منطقه کمک کند، بدون نیاز به وابستگی کامل به واسطه‌های سنتی بازار.
خرید مستقیم آنلاین از خود بافنده، بهجای واسطه‌های محلی، معمولاً هم قیمت منصفانه‌تری برای خریدار دارد و هم سهم بیشتری از مبلغ فروش به دست خود بافنده می‌رسد.
سوالات متداول
گلیم عنبران جدید چه فرقی با نمونههای قدیمی دارد؟
تراکم بافت کمی پایینتر و استفادهی رایجتر از رنگرزی شیمیایی بهجای گیاهی، مهمترین تفاوتها هستند.
قیمت گلیم عنبران جدید چقدر است؟
معمولاً پایینتر از نمونههای قدیمی و عتیقه، اما همچنان بسته به اندازه و تراکم بافت متفاوت است.
آیا گلیم عنبران نمین همان گلیم عنبران جدید است؟
معمولاً بله؛ این اصطلاح بیشتر به تولید امروزی همین منطقه اشاره دارد، نه لزوماً نمونههای عتیقه.
آیا رنگرزی شیمیایی کیفیت گلیم را پایین می‌آورد؟
لزوماً نه؛ رنگرزی شیمیایی ثبات و یکدستی بیشتری دارد، هرچند طرفداران رنگ‌های طبیعی هنوز رنگرزی گیاهی را ترجیح می‌دهند.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو به‌عنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها