تاریخچه گلیمبافی در ایران؛ از عشایر تا موزهها
۱۴۰۵/۴/۲۵
تاریخچه گلیم در ایران، به هزاران سال پیش و به زندگی کوچنشینی عشایر برمیگردد؛ گلیم برای این جوامع، هم‌زمان کف‌پوش، کیسه‌ی حمل بار، پرده و بخشی از جهیزیه بود. امروز، گلیمهای قدیمی نه‌تنها در بازار صنایع‌دستی بلکه در موزه‌های معتبر جهان هم بهعنوان آثار هنری نگهداری میشوند.
ریشه‌های گلیمبافی در زندگی عشایری
کوچ فصلی عشایر بین ییلاق و قشلاق، ایجاب می‌کرد وسایل خانگی سبک، مقاوم و قابل‌تاخوردن باشند؛ گلیم دقیقاً همین نیازها را برآورده می‌کرد، برخلاف فرش سنگین که برای زندگی یکجانشین مناسب‌تر بود. این کاربرد عملی، در کنار ارزش هنری، گلیم را به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ عشایری ایران تبدیل کرد.
باستان‌شناسان، قطعات پارچه‌ی تخت‌باف با تکنیک مشابه گلیم را در برخی از قدیمی‌ترین محوطه‌های باستانی فلات ایران یافته‌اند، که نشان می‌دهد این تکنیک بافندگی، یکی از قدیمی‌ترین فناوری‌های نساجی بشر است. اگرچه ردیابی دقیق نخستین گلیم‌ها به‌خاطر فسادپذیری الیاف طبیعی دشوار است، اما شواهد غیرمستقیمی این قدمت را تأیید می‌کنند؛ از جمله:
- نقوش هندسی مشابه گلیم روی سفالینه‌های باستانی
- مهرهای استوانه‌ای باستانی با طرح‌های الهام‌گرفته از بافت
- سفرنامه‌های جهانگردان که از کاربرد گلیم در زندگی روزمره‌ی عشایری یاد کرده‌اند
این مجموعه شواهد نشان می‌دهد گلیمبافی قرن‌ها پیش از تاریخ مکتوب، بخشی از زندگی روزمره‌ی ساکنان این مناطق بوده است.
تصور نکنید بافت تخت‌باف مثل گلیم پدیده‌ای منحصر به ایران است؛ تکنیک‌های مشابه در آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی هم به‌طور مستقل شکل گرفته‌اند، هرچند گلیم عشایری ایران نقوش، رنگ‌بندی و سبک بافت خاص خودش را دارد.
هنر گلیم بافی؛ از نسلی به نسل دیگر
گلیمبافی، برخلاف بسیاری از صنایع‌دستی که در کارگاه آموزش داده میشوند، عمدتاً از طریق مشاهده و تمرین در خانواده منتقل شده است؛ دختران از سنین پایین کنار مادرانشان می‌نشستند و مهارت بافت، رنگرزی و طراحی نقشه را می‌آموختند. این انتقال شفاهی و عملی، باعث شده هر منطقه و حتی هر خانواده، سبک منحصربه‌فرد خودش را توسعه دهد.
این روش آموزش، بدون کتاب یا نقشه‌ی مکتوب، به این معنا بود که مهارت واقعی فقط از طریق سال‌ها مشاهده و تکرار قابل‌کسب بود؛ یک دختر نوجوان معمولاً ابتدا کارهای ساده مثل کمک به چله‌کشی یا آماده‌سازی نخ را یاد می‌گرفت، پیش از آنکه اجازه‌ی بافت مستقل روی دار را پیدا کند. این نظام آموزشی غیررسمی اما دقیق، تضمین می‌کرد که کیفیت و اصالت هر منطقه، نسل به نسل حفظ شود.
«مادربزرگم می‌گفت وقتی اون بچه بود، از هفت‌سالگی کنار مادرش می‌شسته و گلیمبافی یاد می‌گرفته. این سنت تو خیلی از خانواده‌های عشایری هنوز ادامه داره.» — مضمونی برگرفته از مستندات صنایع‌دستی عشایر ایران
گلیم در دوران معاصر؛ از کاربرد روزمره تا اثر هنری
با شهرنشینی و تغییر سبک زندگی، کاربرد روزمره‌ی گلیم کم شد، اما در عوض، ارزش هنری و کلکسیونی آن افزایش یافت. امروز گلیمهای قدیمی و اصیل، در نمایشگاه‌ها و حتی موزه‌های بین‌المللی صنایع‌دستی به نمایش گذاشته میشوند و بهعنوان نمونه‌هایی از هنر بافندگی ایرانی شناخته میشوند.
این تحول، مسیر گلیم را از یک کالای کاربردی صرف، به یک محصول دوگانه تبدیل کرده: هم قابل‌استفاده در زندگی روزمره و هم قابل‌جمع‌آوری بهعنوان اثر هنری. بسیاری از خانواده‌های ایرانی امروز، گلیمهای قدیمی خانوادگی را نه برای استفاده‌ی روزمره، بلکه بهعنوان یادگاری و میراث نسل‌های گذشته نگهداری می‌کنند؛ روندی که در کنار بازار رو‌به‌رشد کلکسیونرهای بین‌المللی، ارزش این قطعات را هر سال بیشتر می‌کند.
بسیاری از موزه‌های نساجی جهان، گلیمهای عشایری ایرانی را در کنار سایر بافته‌های تخت‌باف تاریخی نگهداری می‌کنند، چون این تکنیک یکی از نمونه‌های اصیل نساجی سنتی پیش از رواج فرش گره‌دار به شمار می‌رود.
| دوره | کاربرد اصلی گلیم |
|---|---|
| عشایری سنتی | کف‌پوش، کیسه حمل بار، پرده، جهیزیه |
| شهرنشینی اولیه | کف‌پوش خانگی، هدیه |
| معاصر | دکوراسیون، اثر هنری، کلکسیونی |
چرا شناخت تاریخچه، خرید گلیم را معنادارتر می‌کند؟
وقتی می‌دانید یک گلیم چه مسیر تاریخی و فرهنگی‌ای را طی کرده، خرید آن دیگر صرفاً یک تصمیم دکوراتیو نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری در حفظ یک میراث زنده است. برای آشنایی با انواع گلیم که این تاریخ را در سبک‌های منطقه‌ای مختلف حمل می‌کنند، گلیم چیست؟ راهنمای جامع گلیم دستباف ایرانی نقطه‌ی شروع خوبی است.
سوالات متداول
گلیمبافی چند سال قدمت دارد؟
ریشهی این هنر به هزاران سال پیش و زندگی کوچنشینی عشایر ایران برمیگردد.
آیا گلیمبافی هنوز به شیوه‌ی سنتی ادامه دارد؟
بله، در بسیاری از روستاها و مناطق عشایری، این هنر همچنان به شیوه‌ی سنتی و خانوادگی منتقل می‌شود.
چرا گلیمهای قدیمی در موزهها نگهداری میشوند؟
چون ارزش هنری، تاریخی و فرهنگی آنها به رسمیت شناخته شده و بهعنوان اسناد زندهی فرهنگ عشایری دیده میشوند.
آیا گلیمبافی امروز هم رایج است؟
بله، هم بهصورت سنتی در مناطق عشایری و روستایی، و هم بهعنوان سرگرمی خانگی در شهرها ادامه دارد.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو بهعنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها