دار قالی چیست؟ انواع دار و راهنمای خرید
۱۴۰۵/۴/۲۵
دار قالی، چارچوبی (معمولاً چوبی یا فلزی) است که تارهای بافندگی روی آن چیده و کشیده میشوند تا بافنده بتواند پود را لابه‌لای آن‌ها رد کند. دار می‌تواند افقی (روی زمین) یا عمودی (ایستاده و ثابت) باشد و انتخاب نوع آن، مستقیماً روی راحتی بافت، اندازه‌ی نهایی محصول و حتی کیفیت کشش تارها اثر می‌گذارد.
دار قالی دقیقاً چه نقشی در بافت دارد؟
دار فقط یک نگه‌دارنده‌ی ساده نیست؛ کیفیت و استحکام دار، مستقیماً روی یکنواختی کشش تارها اثر می‌گذارد و کشش نامنظم تارها، بزرگ‌ترین علت کج‌شدن یا موج‌دار شدن گلیم و قالی نهایی است. یک دار خوب باید بتواند کشش ثابتی را در طول کل دوره‌ی بافت (که می‌تواند هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد) حفظ کند، بدون اینکه شل یا تاب بردارد.
اکثر دارهای باکیفیت، از سیستم پیچ یا میله‌ی تنظیم کشش استفاده می‌کنند که به بافنده اجازه می‌دهد در طول پروژه، هر چند وقت یک‌بار کشش تارها را بازبینی و در صورت نیاز سفت‌تر کند؛ چون طبیعت نخ باعث میشود بعد از مدتی استفاده، کشش کمی شل شود. دارهای ارزان و بی‌کیفیت، معمولاً فاقد این قابلیت تنظیم هستند و همین موضوع، یکی از دلایل اصلی نتیجه‌ی ضعیف در پروژههای مبتدیانی است که با دار نامناسب شروع کرده‌اند.
انتخاب دار همچنین محدودیت اندازه‌ی نهایی محصول را تعیین می‌کند؛ عرض دار، حداکثر عرض ممکن برای گلیم یا قالی است، مگر اینکه از تکنیک قواره‌دوزی (مثل جاجیم) برای اتصال چند نوار به هم استفاده کنید. برای همین، پیش از خرید دار، باید از قبل بدانید معمولاً چه اندازهای می‌خواهید ببافید.
انواع دار بر اساس جهت‌گیری
دار افقی (زمینی)
دار افقی، که سنتی‌ترین نوع در بافت عشایری است، روی زمین یا با ارتفاع کم نصب میشود و بافنده معمولاً روی زمین یا چهارپایه‌ی کوتاه می‌نشیند. این نوع دار قابل‌جمع‌شدن و حمل است، ویژگی‌ای که برای زندگی کوچ‌نشین عشایری ضروری بود. امروز هم برای علاقه‌مندانی که فضای محدود دارند یا می‌خواهند دار را بعد از هر جلسه جمع کنند، دار افقی گزینه‌ی عملی است.
نکته‌ی مهم درباره‌ی دار افقی، وضعیت بدنی بافنده حین کار است؛ نشستن طولانی‌مدت خم‌شده روی دار زمینی، می‌تواند برای کمر و گردن خسته‌کننده باشد، به‌خصوص در جلسات بافت طولانی. بسیاری از بافندگان امروزی، از بالشتک یا صندلی کوتاه مخصوص برای کاهش این فشار استفاده می‌کنند؛ نکته‌ای که در سبک سنتی و نشستن مستقیم روی زمین کمتر رعایت می‌شد.
دار عمودی (ثابت)
دار عمودی، که بیشتر در کارگاه‌های شهری و بافت قالی‌های بزرگ‌تر استفاده میشود، به‌صورت قائم و ثابت نصب میشود و بافنده روی صندلی یا سکو می‌نشیند. این نوع دار برای پروژههای بزرگ و طولانی‌مدت مناسب‌تر است، چون بافنده در طول ماه‌ها، همیشه به یک ارتفاع و زاویه‌ی ثابت دسترسی دارد، بدون نیاز به خم‌شدن مکرر که در دار افقی رایج است.
در بسیاری از کارگاه‌های سنتی، پشت تارهای دار عمودی یک نقشه‌ی بزرگ‌مقیاس (کارتون) نصب میشود تا بافنده بتواند مستقیماً از روی آن پیش برود؛ همین امکان، دار عمودی را برای طرح‌های پیچیده و ترنج‌دار مناسب‌تر می‌کند.
«انتخاب دار باید بر اساس فضای واقعی زندگی آدم باشه، نه فقط ایده‌آل. خیلی‌ها دار بزرگ می‌خرن و بعد از یه ماه جایی برای نگهداریش پیدا نمی‌کنن.» — استاد حسین دلاوری، کارشناس فرش و گلیم با ۱۸ سال سابقه
دار قالی چرخشی؛ گزینه‌ای برای فضای محدود
دار قالی چرخشی، که در سال‌های اخیر محبوبیت زیادی پیدا کرده، طوری طراحی شده که بافنده می‌تواند بخش بافته‌شده را دور یک غلتک بپیچد و فضای بیشتری برای ادامه‌ی بافت باز کند؛ این ویژگی، امکان بافت قطعات بلند (مثل رانر یا گلیم راهرو) را روی یک دار کوچک‌تر فراهم می‌کند. مزیت اصلی این نوع دار، جمع‌وجورتر بودن آن نسبت به دار عمودی ثابت با همان طول نهایی است.
تنها نکته‌ی منفی دار چرخشی، این است که بافنده نمی‌تواند همزمان کل طرح را در یک نگاه ببیند، چون بخش بافته‌شده دور غلتک پیچیده میشود و از دید خارج میشود. برای پروژه‌هایی که نیاز به بررسی مداوم تقارن کلی طرح دارند (مثل گلیم‌های ترنج‌دار)، این محدودیت می‌تواند چالش‌برانگیز باشد؛ برای همین، دار چرخشی بیشتر برای طرح‌های تکرارشونده و راه‌راه (مثل جاجیم یا رانر ساده) توصیه میشود که نیازی به دید همزمان کل طرح ندارند.
| نوع دار | قابلیت جابه‌جایی | مناسب برای |
|---|---|---|
| دار افقی زمینی | بالا، قابل جمع‌شدن | مبتدیان، فضای محدود، سبک عشایری |
| دار عمودی ثابت | پایین، نصب دائمی | پروژههای بزرگ و بلندمدت |
| دار چرخشی | متوسط | بافت قطعات بلند در فضای کم |
دار قالی کوچک؛ گزینه‌ی مناسب مبتدیان
برای کسانی که تازه می‌خواهند گلیم‌بافی یا قالی‌بافی را شروع کنند، دار قالی کوچک (با عرض ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر) بهترین نقطه‌ی شروع است. این اندازه، هم هزینه‌ی خرید را پایین نگه می‌دارد و هم به مبتدی اجازه می‌دهد بدون فشار زیاد، مهارت پایه را تمرین کند. بعد از تسلط بر یک پروژه‌ی کوچک، ارتقا به دار بزرگ‌تر طبیعی و منطقی خواهد بود. برای ادامه‌ی مسیر یادگیری بعد از انتخاب دار، آموزش گلیم بافی از صفر تا صد در منزل قدم بعدی مناسبی است.
پیش از خرید حتی یک دار کوچک، محل دقیق نگهداری روزمره‌ی آن در خانه (کنار دیوار، زیر تخت یا داخل کمد) را از قبل مشخص کنید؛ این کار از خریدی که بعداً جابه‌جایی یا نگهداری‌اش دردسرساز شود جلوگیری می‌کند.
چطور دار مناسب خودتان را انتخاب کنید؟
سه سؤال کلیدی پیش از خرید دار:
- چقدر فضا برای نگهداری دار در اختیار دارید؟
- چه اندازهای از گلیم یا قالی معمولاً می‌خواهید ببافید؟
- آیا قصد جابه‌جایی مکرر دار را دارید یا آن را به‌صورت ثابت نصب می‌کنید؟
پاسخ به این سؤالات، انتخاب بین دار افقی، عمودی یا چرخشی را بسیار ساده‌تر می‌کند. برای مبتدیانی که هنوز مطمئن نیستند، شروع با یک دار کوچک و ارزان‌قیمت، ریسک مالی کمتری دارد تا سرمایه‌گذاری اولیه روی دار بزرگ و گران.
عامل دیگری که در انتخاب دار نباید فراموش شود، کیفیت ساخت است، نه فقط نوع و اندازه؛ یک دار کوچک اما محکم و باکیفیت، معمولاً نتیجه‌ی بهتری نسبت به یک دار بزرگ اما لق و بی‌ثبات می‌دهد. پیش از خرید، اتصالات و پیچ‌های دار را بررسی کنید و مطمئن شوید چارچوب اصلی هیچ لقی محسوسی ندارد؛ این جزئیات کوچک، در طول ماه‌ها استفاده، تفاوت بزرگی در کیفیت بافت نهایی ایجاد می‌کنند.
سوالات متداول
دار قالی از چه جنسی ساخته میشود؟
بیشتر دارهای سنتی از چوب ساخته میشوند؛ مدلهای صنعتیتر و چرخشی گاهی از فلز یا ترکیبی از چوب و فلز هستند.
آیا میشود دار قالی را خودم بسازم؟
برای دار افقی ساده، بله؛ با چند تکه چوب محکم و کمی مهارت نجاری ابتدایی می‌توان یک دار کاربردی ساخت.
دار قالی کوچک چه اندازهای است؟
معمولاً بین ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر عرض دارد و برای پروژههای آموزشی و مبتدیان مناسب است.
قیمت دار قالی چقدر است؟
بسته به اندازه و جنس، از چند صد هزار تومان برای دار کوچک چوبی تا چند میلیون تومان برای دار بزرگ صنعتی متغیر است.
نویسنده مقاله
کارن آهنگری
بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیمو
کارن آهنگری، بنیان‌گذار و مدیرعامل گیلیموست. ایده‌ی گیلیمو از دیدن سهم بالای واسطه‌ها از دسترنج بافندگان روستای عنبران در نمین اردبیل شکل گرفت و با هدف اتصال مستقیم بافندگان به مشتریان راه‌اندازی شد؛ گیلیمو به‌عنوان برترین استارتاپ اجتماعی کشور شناخته شده است.
مشاهده اینستاگرام ←
دیدگاه‌ها